Osvrt na članak kojeg je objavio The New York Times
Ove godine se navršava 100-ta godišnjica od posljednjeg masakra nad Armenima od strane tadašnjeg režima Osmanskog carstva. Svi ti masakri imaju jedno zajedničko ime – Genocid.
Mnogi spore korištenje riječi Genocid u slučajevima gdje ne postoji pravosnažna međunarodna sudska presuda koja bi ustanovila i okarakterizirala odredjeni krivični događaj kao genocid. Istina, osnovno pravilo kaznenog prava jeste da zakoni ne djeluju retroaktivno i da se ne mogu primjenjivati na minule događaje, osim ako je to izričito dozvoljeno i stipulirano u takvom aktu ili drugim pravnim aktima (najčesce prelaznim odredbama).
Ovo je ujedno i filozofsko pitanje, jer pred nama stoji jedna logička dilema. Naime, “da li sada znači, da ako odgovorni za zločine nisu živi i ako se nema kome suditi, mi ne bi trebali imati pravo da određeni događaj iz prošlosti nazovemo onako kako ga definise moderna nauka?” “Da li to pretpostavlja, ako je nauka kreirala određen termin za neku pojavu, da nemamo pravo koristiti taj termin samo zato jer ne postoji pravosnažna sudska presuda, tj okarakterizirati neku pojavu iz ljudske prošlosti onako kako bi to priličilo aktualnom naučnom shvatanju?” Uzmite, na primjer, krivično djelo silovanja. To krivično djelo nije oduvijek postojalo u starim krivičnim zakonicima kao zaseban i uistinu jasan krivični događaj koji je imao i svoje jasno krivično definisanje, ali ipak danas u nauci (dakle, prilikom istraživanja pojedinih dešavanja iz prošlosti) kada prepoznamo akt silovanja, mi ga tako i nazivamo, premda za njega nema pravosnažne sudske presude koja bi služila kao uporište tog definisanja. U suprotnom, mnoga naučna literatura bi bila podvrgnuta reviziji i mnogi događaji ne bi imali adekvatan stručni opis.
Očigledno je da veliki broj ljudi ne pravi distinkciju između pravosudnog definisanja nekog slučaja (koji je praktični domen, konkretno, Prava) od istraživačkog poimanja (koji je naučni domen, ne samo Prava nego i svih drugih društvenih nauka) društvenih fenomena. Prvo, pravosudni bi trebao (ako govorimo o teoriji krivičnog prava) da ustanovi krivičnu odgovornost i da na temelju njega postoji mogućnost pravne prisile izvršenja kazni, tj naloga za izvršenje, nad osuđenim za zločin, dok istraživački nema tu “notu” i on se kreće samo u sferi kreiranja apercepcije o tome da je određen krivični događaj postojao, ali nije osuđen, te da barem treba postojati moralna i etička osuda takvih dešavanja iz ljudske prošlosti od strane svakog čovjeka pojedinca ili društva. Dakle, nauka ne izdaje “naloge” za izvršenje kazni, ali otvara ljudsku svijest i kritičko razmišljanje u vezi sa nekom pojavom. Drugo, ukoliko samo nauka opiše neki društveni događaj kao genocid, utoliko to ne bi trebalo biti uporište za stvaranje zakona koji bi zabranjivali javno negiranje genocida (što pojedini predlažu), jer se onda dovodi u pitanje naučna objektivnost i mogućnost buduće korekcije pojedinih naučnih stavova shodno novim informacijama, tj. gubi se sposobnost naučne samokritike i suština objektivne naučne revizije. Samo pravosnažna sudska presuda bi mogla biti uporište takvim zakonima, jer ne samo da je to presuđena stvar (res iudicata) u kojoj su predočeni svi dokazi kojima se dokazuje činjenično stanje slučaja, nego obično postoji i kazna za osuđenog koja ima svrhu zadovoljenje pravde na strani žrtve i eventualno nosi elemente uslova za naknadu štete, stoga bi svako javno negiranje (posebno od strane nosilaca političke i državne vlasti) potkopavalo smisao zadovoljenja pravde, a reparacija bi isto tako gubila značaj.
Stoga, mi ne bi smjeli dopustiti “upadanje” naučnih principa istraživanja čovjeka i njegove prirode u “ćorsokak” uskih pravnih praktičnih ograničenja koja su, ponavljam, samo praktična, a ne naučna, tj. konkretna praktična manifestacija jednog dijela pravno-filozofskog razmišljanja koje je primjenjivo u određenom vremenu i prostoru. Ta praktična strana je pisana i kreirana za kontekst vremena u kojem je važeća, a ne kao generalni metodološki pristup istraživanja društvenih pojava. Praktičnost se crpi iz naučnih dostignuća i shvatanja, to stoji, ali praktično rješenje je samo jedan mali dio onoga sto nauka sveobuhvatnije u pravilu objašnjava izvan pojedinačne percepcije ili želja jednog društva. Nazvati masovna ubistva Armena genocidom, je naučno i moralno-etički ispravan akt ljudskog razmišljanja. To važi i svako drugo masovno ubistvo koje ispunjava nužne uslove iz momentalne općeprihvaćene definicije o genocidu, bez obzira da li o tome postojala pravosnažna presuda ili ne.
I na kraju, ako uistinu želimo preduhitriti nastanak genocida bilo gdje u svijetu, onda treba razmišljati izvan okvira krivično-pravne filozofije koja je izgrađena na temelju shvatanja suštine nacionalnog pravnog sistema i njegove uloge unutar jedne državnopravne zajednice, jer je očigledno da preslikavanje krivično-pravnih instituta, koji dopiru samo do nivoa nacionalnog pravnog sistema na sistem međunarodnog krivičnog prava ne donosi željene rezultate. To podrazumjeva institute iz oba pravna sistema u svijetu koji dominiraju pravnom naukom (kontinentalno-europski i anglo-saksonski) uz posebnu analizu suštine generalne i specijalne teorije kaznene politike.
English link: http://www.nytimes.com/2015/04/17/world/europe/turkeys-century-of-denial-about-an-armenian-genocide.html?_r=0
Scientifically Literate Junction 