Autor: D. Petrović
Želio bih da čitalac čita ovaj članak kao pripadnik ljudske vrste, jer je samo tako moguće bez etničkog ili drugog pravdanja osuditi zlo i prihvatiti da određena nepravda počinjena od čovjeka prema čovjeku nosi kolosalnu težinu i opasnost trajnog narušavanja mirne i stabilne budućnosti svih nas. Svo to zlo i neprihvatanje realnosti je rizik da se pojavi neka nova destruktivna ideologija koja će biti željna osvete i garantovano odvesti naše rođene i nerođene generacije u novu tugu i jad. Oni koji će ovo čitati kao pripadnici neke religije, etničke ili nacionalne grupe, te ovaj tekst protumačiti kao “napad na neku grupu ili grupe” – što uopće nije namjera – savjetujem da ne čitaju.
Dehumanizacija tragedije…
Približavanjem obilježavanja stradanja Muslimana Srebrenice, ali i svih onih koji su stradali u drugim krajevima Bosne i Hercegovine, ne mogu a da se ne zapitam: “Koliko i šta je potrebno da ljudi postanu ljudima? Šta mora još da se desi kako bi osudili, a ne, relativizirali ili negirali bilo koji zločin? Da li je potrebno još jedno stradanje velikih razmjera, kako bi ljudi shvatili da se radi o ljudskim životima, ljudskim umovima koji nikada više neće moći pokazati svoju radost, tugu, ideje ili volju za životom?”.
Istovremeno se zgrozim na politizaciju ove tragedije, koja jedino doprinosi pojačavanjem međusobne mržnje, netolerancije i radikalizacije stavova. Svake godine se iznova otvara proces negiranja ili relativizacije genocida, svake godine svi imaju argumente za to da se desio ili da se nije desio, svake godine dolaze kojekakve javne ličnosti upitne prošlosti, dajući počast nastradalima samo ako će biti propraćeni medijskom pažnjom. Čak i pojedini “učenjaci” iznose stavove da se ne radi o genocidu, pri čemu zaboravljaju na suštinu zaštite čovječanstva koju je pravnik R. Lemkin želio postići konceptualizacijom pravne definicije genocida, te tako osuditi i one akte ljudske samodestruktivnosti iz daleke prošlosti za koje ne postoji sudska presuda, nego za čiju osudu i prepoznavanje treba samo malo ljudskog razuma. Dakako, mnogi negiraju presude i nadležnost međunarodnih sudova, želeći tim opravdati negiranje zločina.
Pitam se nadalje: “Da li nam je, kao razumnim, civilizovanim i modernim ljudima – jer se svi smatramo takvima – zaista potrebna prisila suda da shvatimo nehumanost ove tragedije? Da li je potreban sud da od nas napravi ljudska bića? Možemo li sami biti ljudi, a ne, najblaže rečeno, zvijeri?” Mislim da se mnogi uzdaju u stavove institucija, kvaziistoričara, političara ili okoline koji će radi sopstvenog interesa reći sve i svašta. Mnogi zaboravljaju da smo svi kao individue sposobni biti razumna ljudska bića koja trebaju imati suosjećanje prema žrtvama, neovisno o njihovoj nacionalnoj, rasnoj, etničkoj, religijskoj, ili nekoj drugoj pripadnosti ili opredjeljenosti. Nikome od nas ne bi trebao sud, rezolucija, neka druga država, niti bilo tko drugi da nas ubjeđuje u postojanje zločina, nego samo naša lična empatija, ljudskost i razum.
Zašto negiranje, zašto relativizacija, zašto ta zbunjenost…?
Lično mislim da je međunarodni sud (ICTY) napravio daleko više negativnih, nego pozitivnih efekata tokom svog rada unutar postratnih društava bivše Jugoslavije, ne zato što je osudio počinioce za pojedine zločine, nego zato što nije bio, prvenstveno, dosljedan u osudi politike koja je dovela do tragedije, i zatim, što je pri tome ignorisao i ono malo krivičnih predmeta koji su mogli dati odgovor na zločine koji su počinjeni prema drugim etničkim grupama, a ne samo jednoj. Ovo ne znači da bih želio izjednačiti intenzitet zločina na svim stranama, to bi jednostavno bilo nemoguće iz mnogo razloga, nego bih želio vidjeti da i onaj, ionako mali broj potencijalnih ratnih zločinaca iz redova druge dvije etničke skupine budu pred sudom na isti način tretirani, procesuirani i njihova krivična odgovornost adekvatno utvrđena. Dio pravoslavnog korpusa u BiH negira genocid, jer smatraju da zločini počinjeni nad pravoslavnim civilima u Podrinju nisu adekvatno procesuirani, niti su oni za koje postoji osnovana sumnja u umješanost izvršenja zločina, izvedeni pred lice pravde. Zato, negiranje genocida nad Muslimanima Bosne i Hercegovine je, čini mi se, odogovor na negiranje počinjenih ratnih zločina i zločina protiv čovječnosti nad pravoslavnim stanovništvom u BiH. Jedno vuče za drugim – Pošto je sud, po mojoj skromnoj procjeni, olako puštao na slobodu pojedine pripadnike iz druge dvije etničke skupine, bez da se uistinu detaljno pozabavio o meritumu krivičnog predmeta, tj. onako kako je to dosljedno činio prema optuženima za međunarodne zločine iz pravoslavnog vjerskog korpusa u BiH. Nezadovoljstvo se vremenom iz relativizacije pretvaralo u negaciju genocida nad Muslimanima.
Da budem jasan, ovdje takođe nije riječ ni o tome, tko je odgovoran za početak sukoba, jer iz perspektive žrtava rata to više nije ni relevatno; bez obzira na kojoj strani su počinjeni zločini i u kojem intenzitetu. Ovdje kao čovjek govorim o stradanju nevinih zbog njihove vjerske pripadnosti i o nepostojanju želje da se na svim stranama otvoreno govori i suočava sa realnošću, neovisno o tome tko je počinio više zločina, a tko manje. Zločin je zločin.
Netko bi rekao, da je ova konstatacija sjeme relativizacije zločinačke volje koju su pojedine vojskovođe iz redova “Vojske srpske republike BiH” pokazali tokom proteklog rata, ali nije. Genocid se desio i tu realnost treba da prihvati prvenstveno pravoslavni dio građana u BiH, ali isto tako, Muslimani u BiH treba da prihvate činjenicu da su pojedini zločini počinjeni i prema pravoslavcima ali i katolicima pod vojnom komandom pojedinih oficira Armije BiH. Da li su to bili pojedinačni, nekontrolisani ispadi pojedinih vojnika ili čitave vojne jedinice, neće izmjeniti činjenicu o postojanju zločina, niti mogu opravdati da i takvi krivični događaji ne zaslužuju dužnu pažnju.
Nekada stičem dojam da se u postranom dobu sve vrti oko toga “tko je bio veća žrtva”. Zbog toga bih želio pojasniti nešto što mnogima nažalost nije jasno, i što je jedan veliki razlog u nerazumjevanju suštine međunarodnih zločina i shvatanju zbog čega su Muslimani u BiH bili daleko veće žrtve rata nego ostale vjerske grupacije. To nerazumjevanje dolazi iz nerazumjevanja šta i koja krivična djela predstavljaju kategoriju međunarodnih zločina, te koja su teža od drugih i zašto. Kada se kaže “međunarodni zločini“, to je stručni pravni izraz koji obuhvata tačno određena krivična djela i izdvaja ih na poseban nivo – međunarodni – zbog toga što njihovo činjenje dovodi u pitanje opstanak svih nas, tj. ukupnog čovječanstva, te narušavaju najviše ljudske vrijednosti koje važe za svakog čovjeka neovisno o njegovoj pripadnosti. To znači “kada netko povrijedi ove vrijednosti, on nije povrijedio samo protivničku stranu, nego je povrijedio i sopstvenu, i tim čovječanstvo”. Ukoliko bi to shvatali na ovaj način, utoliko bi svi – posebno oni koji se smatraju civilizovanim građanima ove planete – morali osuditi svaki međunarodni zločin, bez izuzetka.
U ovu grupu (međunarodnu) spadaju sljedeći zločini (redoslijed ide od lakših prema težim oblicima/kvalifikacijama): ratni zločini (povrede međunarodnog humanitarnog prava oružanih sukoba – haške i ženevske konvencije), zločini protiv čovječnosti (povrede međunarodnog prava ljudskih prava) i genocid (posebna teža kvalifikacija zločina protiv čovječnosti). Osnovne karakteristike ovih zločina, predstavljeno u najkraćim i najjednostavnijim crtama, su:
- Da bi postojao Ratni zločin, on treba da je izvršen tokom oružanih sukoba, u miru ga nije moguće počiniti. Njega u pravilu izvršavaju pripadnici oružanih snaga prema onima koji ne učestvuju u oružanim sukobima (civili, bolesnici, ranjenici) ili prema onima koji VIŠE ne učestuvju u oružanim sukobima (zarobljenici). Ovaj zločin mogu počiniti i civili ako su dio ratnih operacija. U pravilu ga čine pojedinci, iz svojih ličnih pobuda, bez uslova da je dio sistematske zločinačke prakse.
Da li je ovaj zločin počinjen u BiH na svim zaraćenim stranama? Jednostavan odgovor bi bio DA, iako ne u istom omjeru, ali to nije ni bitno u vezi sa činjenicom da je bio sastavni dio ratnih dešavanja. Najjednostavnije rečeno, “najčešće se ovaj zločin dešava iz razloga lične osvete ili zadovoljenja nekih drugih ličnih motiva, ali u sklopu ratnih dešavanja”.
- Da bi postojao zločin protiv čovječnosti, kao teže međunarodno krivično djelo, potrebno da to nisu sporadični ili izolovani krivični događaji, nego da se radi o sistematskoj praksi izvršenja pojedinih krivičnih djela (ubistvo, mučenje, progon, silovanje, deportacija, porobljavanje, etc.). Kod ovog zločina nije potrebno da je on počinjen protiv tačno određene grupe, dovoljno je da je usmjeren protiv stanovništva generanlno. Ovaj zločin je moguće počiniti kako u ratu, tako i u miru. Njega mogu počiniti kako vojnici, tako i civili.
Ovaj zločin je izvršen od strane svih zaraćenih strana, iako ni ovdje omjer nije jednak, ali kao i kod Ratnog zločina, to ne igra ulogu u činjenici da je on bio dio ratnih dešavanja na svim zaraćenim stranama.
- I na kraju, zločin genocida, kao najteži međunarodni zločin. Pitanje je: “Zašto je genocid u BiH počinjen isključivo nad Muslimanima Bosne i Hercegovine, a ne i nad ostalim grupama?” Pokušat ću predstaviti – opet na najjednostavniji način – osobine ovog zločina, pa iz toga izvući objašnjenje. Prvo, zločin genocida se ne izvršava protiv bilo kojeg stanovništva, kao što je to slučaj sa zločinom protiv čovječnosti, nego je usmjeren protiv tačno određenih grupa: nacionalne, etničke, vjerske ili rasne. Drugo, genocid se izvršava sa namjerom djelimičnog ili potpunog uništenja grupe, što nije slučaj kod ratnog zločina i zločina protiv čovječnosti, uz to žrtva je depersonalizovana tj. njoj se negira vrijednost kao ljudskog bića zbog pripadnosti nekoj grupi, te je svedena na običan broj. Uslov sistematske prakse izvršenja se izričito ne zahtjeva, jer je naprosto nemoguće zamisliti genocid bez organizovanog i sistematskog izvršenja, s obzirom da je njegov cilj istrebljenje grupe. I treći bitan uslov jeste postojanje političkog obrazca/sistema koji odobrava, podstiče (npr. slučaj nacističke Njemačke i politička agenda NSDAPa) i koji organizovano podržava (vojnom i/ili civilnom logistikom, veliki broj koncentracionih logora, etc) izvršenje genocida.
Neispunjavanjem nekih od ovih uslova, čini da prema pravnim tumačenjima zločina genocida nema, tada npr. jedno masovno ubistvo može samo biti zločin protiv čovječnosti ili ratni zločin. Objašnjenje ću početi od trećeg uslova, jer je retorika radikalnog dijela političkog rukovodstva pravoslavnog korpusa u BiH pred sami početak sukoba, otvoreno prijetila “nestajanjem Muslimana u BiH”, a nakon toga tokom oružanog sukoba vojno i logistički pomagala izvršenje genocida (učešće vojske i logistike u organizovanoj likvidaciji muslimana u BiH, te formiranju velikog broja masovnih grobnica). Treći uslov je tim, blago rečeno, ispunjen. Ako prethodnu političku retoriku uporedimo sa političkim istupanjima drugih grupacija, one nisu imale otvorenu i destruktivnu notu, niti su težili ka strogo organizovanom ubijanju katolika ili pravoslavaca u BiH, što se vidi iz broja ukupnih žrtava, broja masovnih grobnica i međusobnog odnosa prema “suparničkim” grupama tokom rata. Međutim, to ne umanjuje značaj zločina koji su počinjeni iz razloga pojedinačne osvete, masovnog ubijanja ili iz bilo kojih drugih razloga zbog kojih ti zločini spadaju u grupu ratnih zločina ili zločina protiv čovječnosti, neovisno od toga da li oni bili manji od broja nastradalih Muslimana tokom rata u BiH. Da se izrazim ovako “Radi se o ljudskim životima, i svaki život oduzet na silu i bez jasne povezanosti sa ratnim operacijama na ratištu, posebno protiv civila, nije ništa manje vrijedan od drugih”. Velika je tragedija, što pojedine grupacije Muslimana negiraju postojanje ovakvih zločina, tj. zločina počinjenih nad pravoslavcima i katolicima. To održava začarani krug međusobne negacije i nemogućnosti iskrenog prihvatanja prošlosti i pomirenja.
Drugi uslov je namjera “potpunog ili djelimičnog” uništenja neke grupe. Ovaj uslov nadopunjava treći, posebno u vezi sa analizom broja koncentracionih logora pod kontrolom svake zaraćene strane, političkom retorikom i organizacijom izvršenja zločina. Ako se uzme u obzir broj koncentracionih logora tokom sukoba širom BiH u kojima je dominantno zatvarano muslimansko stanovništvo, priprema za izvršenje i izvršenje genocida su počeli na samom početku oružanog sukoba, jer svrha takvih logora nije bila ništa manje nego potpuno ili djelimično uništavanje jedne vjerske grupe. Genocid u Srebrenici nije samo genocid tog područja, iako ga je sud tako nazvao jer je bio najintenzivniji u kratkom vremenu, nego je genocid počinjen širom BiH. Neki pravnici i istoričari tvrde da za genocid mora postojati izričita dokumentovana namjera za njegovo izvršenje, što je apsurdna tvrdnja, s obziorm da postoje jasne manifestacije (konkludentne radnje) te namjere nad tačno određenom grupom, i to ne samo u obliku ubijanja pripadnika grupe, nego i brisanju tragova njenog postojanja (sistematsko rušenje i paljenje sela, bogomolja, etc.), što predstavlja glavni inditikator shvatanja konteksta i cilja jedne tragedije. Iz tog razloga, većina političkih rukovodstava odgovornih za genocide nakon Drugog svj. rata izbjegavaju davati “oficijelne” naredbe za izvršenje tog zločina, jer naučeni iskustvom lidera nacističke Njemačke koji su vodili evidenciju o svim ubijenim jevrejima i koji su u političkoj agendi jasno navodili cilj tih ubijanja, shvatili su da bi takva otvorena naredba ili politički sistem mogli nekada postati dokaz protiv njih. Stoga, skoro svaki novi genocid se nastojao prikrivati nepostojanjem izričite naredbe ili političke platforme koja otvoreno zahtjeva istrebljenje neke grupe. Pored toga, karakter i način izvršenja modernog genocida nije isti kao nad jevrejima, iako je krajnji efekt indentičan, iz razloga, što su izvršioci shvatili da je genocid moguće izvršiti i bez direktnih likvidacija, tj. dovoljno je jednu grupu dovesti u takve životne uslove (opsada, sporadično ubijanje, nanošenje mentalne boli koja paralizuje grupu da shodno ljudskim gubicima održava natalitet, selektivno ubijanje samo muskaraca ili samo žena iz jedne grupe – silovanje je posebno bitno u ovom kontekstu – jer se na taj način, ako je grupa poprilično autohtona, otežava reprodukcija i rađanje novih članova unutar te grupe, etc) kako bi ona nakon čak 100 ili više godina “sama od sebe”, tiho i polako nestala sa lica zemlje. Ove aspekte, nažalost, mnogi pravnici i historičari ne uzimaju u kalkulaciju prilikom procjene da li je namjera za uništenje prisutna ili ne, nego se suhoparno bave tumačenjem broja ubijenih i vremenskim okvirom u kojem se desio zločin.
Prvi uslov je da genocid mora biti počinjen protiv određene društvene grupe (nacionalne, vjerske, etničke ili rasne). Karakter sukoba u BiH potvrđuje ovaj uslov. On dovoljno govori sam za sebe.
Zašto je genocid najteži zločin? Simplificiran odgovor bi bio “zato što podrazumjeva postojanje ili manifestaciju plana/namjere za uništenjem tačno određene kulture sa lica ove planete”. Zašto su samo Muslimani u BiH bili predmet takvog zločina? Vidite, kao dokaz genocidalne volje i plana se uzimaju one činjenice i radnje koje ukazuju na intenzitet i praksu organizovanog protjerivanja Muslimana iz njihovih domova, masovnih ubistava, rušenju njihovih svetišta (sistematsko uništavanje svake džamije koja se našla na prostoru pod komandom VRSa). Željeli to neki prihvatiti ili ne, druge dvije grupacije nisu imale tu retoriku i takvo sistematsko ponašanje što se pokazuje i iz činjenice da je u mnogim gradovima sa većiniskim muslimanskim stanovništvom sačuvan veliki broj pravoslavnih bogomolja i svetišta (Tuzla, Sarajevo, etc.). To ne znači, da drugi zločini nisu počinjeni, kao što sam već ranije spomenuo, ratni zločin i zločin protiv čovječnosti, ali genocid nije bio dio prakse usmjerene protiv pravoslavnog stanovništva.
Pitam se, kako apsorbirati toliko zlo i tugu…
Na kraju, kao čovjek kojeg ne profilira vjerska niti bilo koja druga pripadnost, osim što se deklarišem kao kosmopolit, teško prihvatam surovu realnost, kada vidim šta su ljudi sposobni uraditi drugim ljudima u ime religije ili politike, pritom i dalje vjerujući da sve te ideologije šire ljubav, a ne mržnju. Nekako je teško prihvatiti spoznaju da je čovjek sposoban da logički razmišlja, a u isto vrijeme potvrđuje sopstveni nedostatak logike kada je u pitanju ono na što nas navode politika, religija, etc.
Nema većeg zla nego negirati zlo, ma tko to da bio. Recimo, izvršiti zločin u nečije ime i očekivati da će netko stati iza njega, samo zato, jer je taj netko pripadnik grupe kojoj pripada i izvršilac zločina, je apsolutno suluda misaona konstrukcija. No, ta konstrukcija je nažalost dio post-ratne balkanske realnosti. Braniti akt zločina, pravdajući ga relativističkom retorikom iz razloga zadovoljenja nezadovoljene lične ili kolektivne pravde, je nešto što se desilo mnogim pravoslavcima i katolicima u BiH tokom sukoba. Negirajući genocid nad Muslimanima nekima očigledno dođe kao zadovoljenje pravde.
Oprost mora krenuti sa neke strane, ali i prihvatanje kolektivne političke, ne kolektivne krivične odgovornosti za prošlost sopstvenog naroda. Još je veća tragedija da nove generacije pravoslavaca, katolika i muslimana sa prostora Balkana koji su otvoreni za istinu u vezi sa zločinima i pomirenje, nisu u mogućnosti živjeti sretno sa svojim susjedima zbog radikalnih neofašističkih političkih uticaja. To su ljudi koji osuđuju svakog tko je u njihovo ime napravio zločin i tko je želio sopstveni narod obilježiti epitetom “zločinački narod”. Oni shvataju da je svaki narod naivan i da se iz te naivnosti često rađa i tragedija, ali to ne znači da je narod “zločinački”, jer nije, stoga se treba boriti protiv generalizacije, dokle god ima i jedan čovjek koji stanje stvari postavlja realno i racionalno. Onoliko koliko vlast može navesti neki narod da opravdava, pa čak i podržava zločin, isto toliko je moguće od naroda napraviti da bude više human i kosmopolitski određen. Da li je ovo utopija, naivni optimizam? Mislim da nije, nego je samo pitanje, da li vlast želi napraviti takvo nešto od svojih građana ili ne.
Onima, kojima su oduzeti životi, njih nitko ne može vratiti, a dubina našeg suosjećanja sa preživjelima i žrtvama iz prošlog rata pokazuje kakva nas budućnost očekuje. Trebamo li dopustiti da nam roditelji, rodbina, prijatelji ili okolina diktiraju osjećaj da je pravi pravoslavac, katolik, jevrej ili musliman onaj koji negira ili relativizira zločin i da je to uslov da budemo prihvaćeni od sopstvene okoline?
Krivični sudovi ne bi trebali biti jedini orijentiri u procesu prihvatanja bolne istine. Treba nam ljudskost, suosjećanje i malo razuma. Sudovi mogu reći i da nije bio genocid, uprkos činjenicama i zeitgeistu vremena u kojem je počinjen. No, ako se vodimo čovjekoljubljem i imamo imalo savjesti, takvu presudu bi mogli samo pravno prihvatiti, ali historijski zacijelo ne. Ni za genocid nad Armenima nema sudske presude, a Turska negira taj zločin već zadnjih 100 godina, znači li to da nešto sto ima obilježje genocida ne smijemo nazvati pravim imenom, tj. onako kako jeste? Genocid se desio, a na nama svima, na svim stranama stoji teret da to prihvatimo, ali ne kao “nečiju tuđu”, nego kao našu ljudsku tragediju!
Scientifically Literate Junction 